رهاورد سفر به هند

هند امروز و شگفتي نظام مند

مهدي باقريان

هند در تمامي زمينه ها به سرعت در حال تغيير و تحول است. نرخ رشد 2/9 درصدي توليد ناخالص داخلي در سال مالي 2007-2006 رقمي است كه به خاطر آن مي توان جشن برپا كرد.

شواهد و دعاوي نشان مي دهد هند با اصلاح اصول و قوانين و برخي تغييرات بنيادين سياسي و اقتصادي و حتي فرهنگي در تاريخ 59 ساله خود به شرايط و وضعيت نسبتا مطلوبي رسيده است. طبق گزارش بانك جهاني، هند تا سال 2020، چهارمين قدرت اقتصادي جهان خواهد بود. پيش بيني مي شود تا آن سال، درآمد سرانه هر شهروند به چهار برابر ميزان فعلي برسد. درصد جمعيت زير خط فقر از 26 درصد به 13 درصد خواهد رسيد.

پرسشي كه در اين جا مطرح مي شود اين است كه وظيفه تصويرسازي هند را چه كساني بر عهده دارند؟ بخشي از اعتبار امروز هند به چه افرادي تعلق دارد؟

روشن است روابط عمومي و آژانس هاي روابط عمومي هند به ويژه كارشناسان و متخصصان
روابط عمومي نقش به سزايي در تصويرسازي كشور به عنوان يكي از قدرت هاي بزرگ اقتصادي جهان داشته اند. آن چه در دنياي امروز بايد كارشناسان و متخصصان روابط عمومي به آن توجه جدي داشته باشند قاعده «حضور و ظهور» است. عملكرد و دستاورد خوب به تنهايي كافي نيست بلكه عرضه آن به همان اندازه اهميت دارد.

شكي وجود ندارد كه در تمام آن چه گفته شده نقش روابط عمومي به عنوان يكي از وظايف خطير مديريتي، اهميت مضاعف پيدا كرده است. امروز كارگزاران روابط عمومي در هند به دنبال ابزارهاي جديدي هستند كه براي سازمان ها و كشورشان اعتبار بيشتري ايجاد كند.

امروز در هند روابط عمومي به عنوان يك ابزار ارتباطي تاثيرگذار، مورد توجه بيشتري قرار مي گيرد. علاوه بر آن، تمركز فعاليت هاي روابط عمومي و افزايش ميزان سرمايه گذاري بر فعاليت هاي روابط عمومي نسبت به تبليغات صرف، نشانه هايي از تغيير و تحول به دست مي دهد.

وجود شركت ها و كمپاني هاي بزرگ روابط عمومي در شهرهاي بمبئي، بنگلور، دهلي نو، كلكته، مادراس، حيدرآباد، پونه، احمدآباد و ديگر شهرها به گسترش اهميت و فعاليت هاي روابط عمومي در هند كمك زيادي كرده است.

زمينه هاي فعاليت روابط عمومي ها در هند بسيار گسترده است و شامل تهيه گزارش هاي سالانه تا اداره وب سايت ها و نشريات، نوشتن متن سخنراني، مديريت اعتبار، مديريت بحران، تهيه استراتژي ها و برنامه ريزي بلندمدت ارتباطات مي شود.

آژانس های معروف هند

  2020 PR(http://www.2020india.com/)

  Adfactors(http://www.adfactorspr.com/)

  Core PR(http://www.corepr.com/)

  Corporate Voice Weber Shandwick(http://www.webershandwick.com/globalnetwork/locations/index.cfm/cityid,44.html)

  Genesis BM(http://www.genesispr.com/)

  Good Relations(http://www.goodrelations.co.in/)

  Imprimis(http://www.imprimispr.com/)

  Integral PR(http://www.integralpr.com/)

  IPAN(http://www.ipan.com/)

  Lexicon(http://www.lexicon.in/)

  Ogilvy(http://www.ogilvyindia.com/how/opr_main.asp)

  Perfect Relations(http://www.perfectrelations.com/)

  Positive Communications(http://www.positiveindia.biz/)

  Quik Relations(http://www.quikgroupindia.com/)

  Rediffusion(http://www.rediffusiondyr.com/rdyr_pr.htm)

  Sampark(http://www.sampark.com/)

  Text100(http://www.text100.com/)

  The Practice(http://www.the-practice.net/)

  Vaishnavi(http://www.vaishnavi-india.com/)

ده ويژگي روابط عمومي هند

1- درك قدرت روابط عمومي، ارتباطات و تبليغات؛

- در مديريت اعتبار: ارتقاء تصوير كشور، تصوير سازمان و شركت، تصوير شخصي (نقش كارگزاران روابط عمومي در تبديل شدن هند به عنوان يكي از سريع ترين كشورهاي در حال پيشرفت دنيا)

- در مديريت بحران و برنامه ريزي بلندمدت روابط عمومي و ارتباطات پويا

- بخشي از استراتژي بازرگاني و تجاري

- يك ابزار تصميم گيري مديريتي

2- توسعه و تمركز فعاليت هاي روابط عمومي، تبليغات و ارتباطات زير عنوان «ارتباطات شركتي»

3- تمركز برنامه ها و فعاليت هاي روابط عمومي با توجه به رقابت هاي شديد، كاهش هزينه ها، گستردگي و پايداري تاثيرات آن. (مديريت ارتباطات اجتماعي)

4- گستردگي زمينه فعاليت آژانس ها و كمپاني هاي دولتي و خصوصي روابط عمومي

5- تغيير در نحوه كسب اطلاعات مردم و استفاده از اينترنت، رسانه هاي الكترونيكي و تعاملي

6- بهره مندي گسترده از مشاوره متخصصان روابط عمومي جهت ايجاد استراتژي ها و تاكتيك هاي ارتباطي متمايز به منظور توليد بسته هاي ارتباطي معنادار

7- گسترش دوره هاي آموزشي حرفه اي و نظام آموزشي پيشرفته با هدف بروز آوري اطلاعات و شناخت مخاطبان داخلي و خارجي

8- ايجاد منابع جديد اطلاعات؛ كارگزاران روابط عمومي در هند، خود از منابع جديد اطلاعات محسوب مي شوند و همين امر كميت و كيفيت اطلاعات را به فاكتور مهمي تبديل كرده است.

9- درك نياز مشتريان و رسانه هاي خارجي با توجه به ارزش هاي فرهنگي و اجتماعي

10- تبيين اهميت و ضرورت انجام اصلاحات اقتصادي و اجتماعي به مردم توسط متخصصان و
آژانس هاي خصوصي و دولتي روابط عمومي بدون اعمال فاكتورهاي اغراق. (روابط عمومي انسان مدار)

راز پیشرفت روابط عمومی در هند

البته همچنان اين پرسش كه در سال 2005 توسط گوپال سوتار از دانشگاه مانيپال مطرح شد، مطرح است كه دليل شناخت ديرهنگام و ناگهاني روابط عمومي به عنوان يك حرفه در هند چيست؟ دلايل مختلفي براي اين انتقال آهسته وجود دارد. در گذشته، مديران ارشد در هند، هميشه براي پذيرفتن روابط عمومي به عنوان يك ابزار تصميم گيري مديريتي ترديد داشتند. آن ها روابط عمومي را براي اين كه بخشي از استراتژي بازرگاني آن ها باشد، به اندازه كافي مهم نمي دانستند. آن ها از كارآيي و اثربخشي روابط عمومي به عنوان يك ارايه دهنده راه حل مطمئن نبودند و در زماني كه همه چيز توسط دولت كنترل مي شد و هيچ رقابتي وجود نداشت، تصوير اصلا مهم نبود. به علاوه بيشتر افراد حرفه اي هند- امروزه نيز تعدادي از آن ها وجود دارند- در گذشته، از آموزش لازم بهره نبرده بودند و با عملكرد غير حرفه اي كه داشتند، نمي توانستند ثابت كنند كه روابط عمومي و تصوير در موفقيت يك واحد تجاري تاثيري داشته باشد. روند وارسته سازي اقتصادي كه از سال 1991 آغاز شد و مديون تلاش هاي منموهن سينگ (Manmohan Singh)، وزير اقتصاد و دارايي آن زمان، و نخست وزير وقت بود، مفهوم تجارت در رقابت را كاملا تغيير داد. با اين تغيير اساسي، روابط عمومي به منصه ظهور رسيد.

- ديدار با رييس انجمن روابط عمومي هند

پرفسور چادهوري رييس كالج سيمباسيس (Symbiosis) برنامه هاي بسيار خوبي براي ديدار از دهلي نو، پونه و بمبئي ترتيب داده بود. يكي از اين برنامه ها، ديدار با دكتر اجيت پاتك ((Ajit Pathak رييس انجمن روابط عمومي هند بود. وي در سال 2007 رياست اتحاديه جهاني روابط عمومي ها (Global Alliance of Public Relations and Communica Management) را به مدت يك سال به عهده گرفته است.

همان طور كه مي دانيد رياست انجمن هاي حرفه اي در كل دنيا يك سال و دوره اي است و در واقع، به اعضاي هيات مديره فرصت داده مي شود كه توانمندي هاي خودشان را به منصه ظهور برسانند. البته برخلاف كشورمان كه مديريت انجمن ها و تشكل هاي روابط عمومي موروثي است عدم توفيق شان را هم بايد در همين امر جستجو كرد.

ديدار با دكتر پاتك در يكي از بهترين هتل هاي دولتي دهلي نو، تجربه بسيار خوبي بود و اميدوارم با هماهنگي هاي به عمل آمده، همكاري بين روابط عمومي ايران و هند گسترش معناداري پيدا بكند.

  - ديدار با دانشجويان كالج ارتباطات سيمبايسس و سخنراني پروفسور اوجوال چادهوري رييس كالج

اخيرا من در سومين كنفرانس بين المللي روابط عمومي ايران كه در تاريخ 25 آبان ماه 1385 در تهران برگزار شد، شركت داشتم.

مايلم يك چيزي بگويم. غالبا تصوري كه ما از چيزهاي مختلف داريم همان چيزي است كه رسانه ها به ما مي گويند، كه لازم نيست حتما درست و حقيقت باشد. حقيقت چيزي است كه از منابع چندگانه اطلاعاتي به دست آيد. تصوري كه ما از كشورها داريم همان چيزي است كه بي بي سي، سي ان ان و غيره به ما مي گويند و همه اين منابع ارتباطي تحت سلطه منابع غربي هستند. منظورم اين نيست كه هر چه منابع غربي مي گويند غلط است. منظورم اين است كه آن ها فقط از ديدگاه خود مسايل را بررسي مي كنند. اين حق هر جامعه است كه ديدگاه خود را وارد گزارش هاي خود كند. مثلا تصوري كه همه ما درباره ايران داريم جنگ و سلاح اتمي است. تصور مي كنيم كه هر جا در ايران پا بگذاريم با بمب هسته اي روبرو خواهي شد ولي من وقتي به ايران رفتم و در خيابان هاي تهران و اصفهان قدم زدم تنها چيزي كه ديدم مردم مهمان نواز و صلح طلبي بودند كه خيلي دوستانه با يكديگر برخورد مي كردند و در همه جا صلح و آرامش در فضاي شهر حاكم بود و اين امر كل تصور مرا نسبت به اين كشور دگرگون كرد.

من از راهنماي تور در كنفرانس دريافتم كه چگونه كشور ايران در حال توسعه و برنامه ريزي براي جلب توريست است. برداشتي كه ما از كشورها داريم لزوما حقيقت نيست. ما مايليم بيشتر راجع به ايران بدانيم. ما احتياج به ارتباطات داريم و برداشت هاي ما به ارتباطات محدود مي شود.

- سخنراني مهدي باقريان درجمع دانشجويان كالج ارتباطات سيمباسيس

به اعتقاد من طي دهه اخير، روابط عمومي ايران در همه ابعاد رشد قابل ملاحظه اي داشته به طوري كه با
جريان سازي و تقويت رويدادهاي علمي به اعتلاء و غناي روابط عمومي در همه ابعاد كمك قابل توجهي شده است. يكي از اين رويدادها، برگزاري كنفرانس هاست كه باعث شد نگرش مديران به روابط عمومي به عنوان ابزاري تبليغاتي و تشريفاتي تغيير كند.

علاوه بر اين، در اين مدت توانستيم در جامعه جهاني روابط عمومي حضور يافته و در برخي از جريان هاي جهاني روابط عمومي حضوري فعال داشته باشيم. در حال حاضر در برخي بخش هاي علمي و حرفه اي حضور قابل ملاحظه اي داريم كه همه اين ها را مديون اين قبيل رويدادهاي علمي هستيم.

در ابعاد بين المللي بخشي از فعاليت هاي مجموعه ما، ارايه يك تصوير واقعي از ايران است. افرادي كه براي سخنراني دعوت مي شوند نمايندگان افكار عمومي هستند. به همين دليل اعتقاد دارم آنچه در دنيا دارد اتفاق مي افتد «جنگ افكار عمومي» است. بنابراين براي تصويرسازي و نشان دادن چهره واقعي ايران با توجه به ظرفيت هاي رسانه اي بايد سرمايه گذاري قابل ملاحظه اي صورت پذيرد چرا كه برقراري ارتباط با افكار عمومي مي تواند موجب تاثيرگذاري و سوق دادن اذهان به واقعيت هاي موجود در كشورمان شود. بدين ترتيب مي توانيم بگوييم روابط عمومي اساس موفقيت يا شكست يك سازمان، يك فرد و يا يك كشور است.

- گفت و گو با ايندين اكسپرس

هرچند نحوه تنظيم اين گفتگو به طور كامل مورد رضايت نبوده اما در معرفي روابط عمومي ايران تاثيرگذار بود.

مهدي باقريان در اين گفتگو به رفتارها و گرايش هاي جديد روابط عمومي و نحوه همكاري روابط عمومي هند و ايران اشاره كرد. همچنين توجه به اين نكته كه روابط عمومي در توانمندسازي بنيان هاي اقتصادي يك كشور مي تواند نقش بسزايي داشته باشد.

مدير موسسه كارگزار روابط عمومي در اين گفتگو به نقش گروه اينترنتي ايميج منجمنت(Image_Management) در معرفي هند اشاره اي گذرا داشت. وي گفت: اين گروه در معرفي و تصويرسازي هند بسيار قوي عمل مي كند و من اطلاعات مربوط به روابط عمومي هند را عمدتا از طريق اين گروه به روزآوري مي كنم.

□ زمينه هاي همكاري مشترک

همچنين پیرامون همكاري هاي مشترك، توافقاتي صورت گرفت كه در ذيل به تعدادي از آن ها اشاره   مي شود:

- برگزاري كارگاه ها و دوره هاي مشترك آموزشي توسط متخصصان و كارشناسان روابط عمومي ايران و هند

- توليد نرم افزارهاي مشترك روابط عمومي، بازاريابي، تبليغات و حوزه هاي مرتبط

- برگزاري تورهاي علمي آموزشي

□ پيشنهاد تاسيس انجمن روابط عمومي آسيا (APRA) 

به نظر مي رسد كشورهاي آسيايي با توجه به اشتراكات فرهنگي و حضور گسترده در بازارهاي منطقه به دليل پتانسيل هاي بالقوه و بالفعل اقتصادي به ابزارهاي قدرتمند حرفه اي از يك طرف، و وحدت و انسجام فكري و حرفه اي از طرف ديگر نيازمندند كه اين امر با استقبال همكاران در ساير كشورهاي آسيايي از جمله ايران، هند و مالزي در حال شكل گيري است.

□ بازتاب ها

سفر به هند بازتاب هاي خوبي در رسانه هاي چاپي و الكترونيكي داشته است. تعدادي از روزنامه هاي هندي علاوه بر مصاحبه، به انتشار خبر اين ديدارها نيز پرداختند. همچنين رسانه هاي الكترونيكي در انعكاس اين ديدارها خيلي گسترده عمل كردند.

سايت گوگل در سرويس خبري خود با عنوان “Google News Alert for: Public Relations” به ارسال اين خبر به مشتركان خود در سراسر جهان اقدام كرد. تعدادي از وبلاگ هاي روابط عمومي در انتشار اين خبر همكاري كردند. همچنين در گروه خبري ايميج منجمنت بسياري از همكاران به اظهار نظر پرداختند.

راجواري ايير رييس PRCI حيدرآباد (Rajewari Iyer) در يكي از نامه هاي ارسال شده به رييس گروه ايميج منجمنت چنين مي نويسد: دانستن اين امر كه اين گروه، حرفه اي هايي در آن سوي مرزها دارد بسيار جالب است. اين گروه منحصربه فرد، زمينه و اعتبار متحد كردن همه كشورها را دارد. آقاي مهدي باقريان از ايران از كار و اعتبار اين گروه قدرداني كرده است و افتخارش مستقيما به شما برمي گردد.

سريني واسان (Srini Vasan) رييس گروه ايميج منجمنت چنين مي نويسد: دوستان عزيز، خوشحالم كه مطلع شدم كه از طريق اين گروه، ايران و هند در حال همكاري براي گسترش و توسعه روابط عمومي هستند. آقاي مهدي باقريان در طي ديدارش از هند در جمع دانشجويان كالج سمباسيس كه يك كالج مهم ارتباطات  مي باشد سخنراني كرد. آقاي مهدي باقريان و رييس سمباسيس هر دو از اعضاي ما مي باشند. آن سوي مرزها اين گروه داراي كارشناسان متفقي در كشورهاي مختلف مي باشد.

- گزارش مختصر مهدي باقريان از وضع فعلي روابط عمومي در ايران

روابط عمومي در ايران، بيش از پنج دهه قدمت دارد. طي اين مدت روابط عمومي ايران فراز و نشيب هاي مختلفي را پشت سر گذاشته و همواره با رشد روز افزون روبرو بوده است. آن چه در پي مي آيد گزارش كوتاهي است از وضع روابط عمومي در ايران، كه اميد است مفيد فايده باشد.

1- آموزش

با تشكيل موسسه عالي مطبوعات و روابط عمومي در سال 1346 توسط موسسه كيهان، آموزش روابط عمومي به صورت حرفه اي در ايران آغاز گرديد و در حال حاضر بيش از 15 دانشگاه و مركز آموزش عالي ايران در رشته روابط عمومي به تربيت دانشجو اشتغال دارند.

دانشگاه علامه طباطبايي، دانشگاه آزاد اسلامي، دانشگاه تهران، دانشگاه امام صادق (ع)، دانشگاه جامع علمي- كاربردي، دانشكده صدا و سيما و دانشكده خبر از جمله اين مراكز آموزشي هستند كه در زمينه تربيت دانشجو در مقطع كارشناسي روابط عمومي و در رشته ارتباطات در مقاطع كارشناسي ارشد و دكتري اشتغال دارند. همچنين دوره هاي كوتاه مدت آموزشي توسط اداره كل تبليغات و اطلاع رساني وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، مركز مديريت دولتي، جهاد دانشگاهي تهران، سازمان هاي دولتي و خصوصي و شركت هاي روابط عمومي برگزار مي شود.

برگزاري كنفرانس هاي بين المللي روابط عمومي به منظور تبادل تجربيات و دستاوردها از جمله برنامه هاي آموزشي روابط عمومي است كه از سال 1383 با حضور متخصصان تراز اول روابط عمومي از سراسر جهان پيگيري مي‌شود. اين كنفرانس‌ها علاوه بر تبادل تجربه و به روز‌رساني اطلاعات و دانسته‌هاي متخصصان، به تصويرسازي كشور نيز كمك مي كند. همچنين اين امر سبب گرديده كه بسياري از مدعوين خارجي به مغرضانه بودن و جهت گيري هاي منفي رسانه هاي غربي پي ببرند و ايران واقعي آن گونه كه بوده و هست تصوير گردد.

استفاده از تكنولوژي آموزشي و حوزه هاي جديد فناوري از جمله برنامه هايي است كه توسط موسسات و شركت هاي خصوصي روابط عمومي در ايران دنبال مي شود.

انتشار مقالات علمي در ژورنال هاي بين المللي روابط عمومي توسط متخصصان و كارشناسان ايراني، زمينه مناسبي براي معرفي دستاوردهاي روابط عمومي و نقش آن در فرآيند توسعه پايدار فراهم كرده است.

2- ادبيات روابط عمومي

از سال 1345 تا سال 1383، تعداد 28 عنوان كتاب در حوزه روابط عمومي در ايران منتشر شده است. از سال 1383 به بعد، 17 عنوان كتاب ديگر نيز منتشر گرديده كه انتشار «دايره المعارف روابط عمومي» در سال 1385 توسط انتشارات كارگزار روابط عمومي، ادبيات روابط عمومي وارد مرحله جديدي شده است. اين كتاب علاوه بر ارايه نظريه هاي روابط عمومي، اطلاعات مفيدي پيرامون جغرافياي بين المللي روابط عمومي و موقعيت گذشته و فعلي آن به دست مي دهد كه از اين نظر روابط عمومي ايران در منطقه در جايگاه ويژه اي قرار مي گيرد.

انتشار 5 ژورنال روابط عمومي در ايران با عناوين «كارگزار روابط عمومي»، «تحقيقات روابط عمومي»، «هنرهشتم»، «روابط عمومي» و «فنون روابط عمومي» به غناي ادبيات روابط عمومي كمك شاياني
مي كند.

3- ارتباطات بين المللي

در حال حاضر، ارتباطات بين المللي در حوزه روابط عمومي گسترش زيادي پيدا كرده است. اين امر سبب گرديده از يك طرف روابط عمومي ايران ضمن ارايه دستاوردهاي خود به متخصصان ساير كشورها، از تجارب آن ها نيز استفاده كند. از طرف ديگر، تصويرسازي مثبت از ايران – با توجه به حجم گسترده تبليغات منفي و مغرضانه عليه ايران توسط رسانه هاي غربي- يكي از اين دستاوردهاست كه در حال توسعه است.

برقراري ارتباط با كشورهاي مختلف آسيايي از جمله انجمن هاي بين المللي و ملي روابط عمومي و كمپاني ها، چاپ مقالات در ژورنال هاي بين المللي و ساير اقدامات حرفه اي با همين هدف دنبال مي شود.

همچنين راه اندازي «انجمن روابط عمومي آسيا» (APRA)، «تاسيس شبكه اينترنتي روابط عمومي در آسيا» و «انتشار دايره المعارف روابط عمومي آسيا» از جمله برنامه ها و پيشنهادهايي است كه در حال رايزني و هماهنگي با متخصصان روابط عمومي ساير كشورهاي آسيايي هستيم.

4- آينده روابط عمومي

آينده روابط عمومي در ايران با توجه به حمايت هايي كه از سوي متخصصان و به ويژه موسسات و كمپاني هاي روابط عمومي صورت مي گيرد بسيار درخشان است. حركت به سمت روابط عمومي حرفه اي و مخاطب محور كه محور توسعه باشد از ويژگي هاي اصلي روابط عمومي امروز ايران است. روابط عمومي امروز ايران در خدمت توسعه كشور و رفاه هر چه بيشتر مردم قرار مي گيرد و اين امر بيانگر نقش سازنده و واقعي حرفه روابط عمومي است.

نامگذاري يك روز به نام «روابط عمومي» در ايران و تهيه و تصويب آيين نامه حرفه اي روابط عمومي در هيات دولت از نشانه هاي بارز اهميت روابط عمومي و نقش آن در فرآيند توسعه پايدار است.

□ تقدير و تشكر ويژه

- در پايان جا دارد از پروفسور اوجوال چادهوري رييس كالج سمباسيس كه زمينه اين سفر را فراهم كرد و با برنامه ريزي مطلوب، تجارب زيادي به ما آموخت صميمانه تشكر نمايم.

- ديدار با دكتر اجيت پاتك رييس انجمن روابط عمومي هند و همسرش در يكي از بهترين هتل هاي دولتي هند در دهلي نو خاطره انگيز بود.

- بازديد از كالج زبان هاي خارجي و نشست رييس خوش مشرب كالج را نمي توان فراموش كرد. او قشنگ ترين دسته گل را به بهانه نخستين ديدار يك زوج از اين كالج به همسرم اهداء كرد. از محبت هاي ايشان تشكر مي كنم.

- صبوري و متانت مهندس اشيش شارما مدير ارتباطات اجتماعي كمپاني               ICONS Media (Manager Social Communication) و همسر مهربانش مهندس سونيا مثال زدني است. به زودي در ايران از آن ها پذيرايي خواهيم كرد.

- ديدار با محمدرضا، فراز وراستي جلوه هاي زندگي دانشجويان ايراني در پونه را روشن تر كرد. محمدرضا ايراني هندي الاصل يا هندي ايراني الاصل، با صفا و مانند آب زلال و شفاف. اولين جمله اي كه گفت: من در هند تولد كردم. زحمت زيادي كشيد. از همه متشكریم.

منابع:

در تهيه اين يادداشت از منابع زير استفاده شده است:

1- اصول، فنون و نگرش هاي نوين روابط عمومي (جلد اول)، به كوشش مهدي باقريان، انتشارات كارگزار روابط عمومي، 1383

2- اصول، فنون و نگرش هاي نوين روابط عمومي (جلد دوم)، به كوشش مهدي باقريان، انتشارات كارگزار روابط عمومي، 1384

3- گروه خبري ايميج منجمنت (Image_Management)

4- تبعات اصلاحات اقتصادي در هند، روزنامه دنياي اقتصاد، 1385، شماره 1138

5- روزنامه ايندين اكسپرس، 1385.